Onder de Japanse kunsten die het meest tot de verbeelding spreken, neemt het traditionele Japanse theater een prominente plaats in.
Japans theater is een vorm van dans- en zangspektakel, voortgekomen uit religieuze rituelen, lokale tradities en volksvermaak. Deze podiumkunst, erkend als immaterieel cultureel erfgoed door UNESCO, bestaat uit verschillende genres. Kabuki, de populaire vorm; Nô, het dramatische theater; Kyogen in zijn komische versie; en Bunraku, het poppenspel.
Laten we dit uitzonderlijke traditionele entertainment uit het Land van de Rijzende Zon eens nader bekijken.
🎭 Kabuki, populair Japans theater
Kabuki ontstond aan het begin van de 17e eeuw en is het traditionele volkstheater. Deze vorm van epische voorstellingen is in Japan al sinds de Edo-periode zeer geliefd en trekt een breed publiek.
Nishizaki Sakurako en Bando Kotji in het Kabuki-stuk “Yoshino Mountain”
De oorsprong van Kabuki
De karakters “ka” 歌, “bu” 舞 en “ki” 伎 betekenen respectievelijk “zang”, “dans” en “technische vaardigheid”. De essentie van Kabuki komt voort uit de avant-gardistische geest die deze kunstvorm destijds kenmerkte. Vroeger werden Kabuki-acteurs beschouwd als excentriekelingen, als dwazen die zich vreemd kleedden (kabuki-mono).
In 1603 voerde de beroemde danseres Okuni de eerste Kabuki-voorstelling uit in Kyoto… een vorm van vermaak die al snel populair werd. De stukken werden echter vaak gespeeld door prostituees, waardoor Kabuki al snel geassocieerd werd met losbandigheid. Vanwege deze excessen verbood het Tokugawa-shogunaat in 1629 de aanwezigheid van vrouwelijke artiesten op het toneel. Sindsdien is het beroep van Kabuki-acteur exclusief voorbehouden aan mannen.
Kabuki, het favoriete theater van krijgers, daimyo’s en de koopmansklasse tijdens de Edo-periode, onderscheidt zich door de extravagante kostuums, de make-up, het acteerwerk en de spectaculaire enscenering.
Men vindt er dans, komedie, romantiek en tragedie, ondersteund door een bijzondere geluidssfeer. De shamisen, een traditioneel Japans driesnarig instrument, brengt de emoties van de acteurs tot uitdrukking en versterkt hun artistieke prestaties. Bovendien is het toneel uitgerust met tal van mechanismen voor opmerkelijke visuele effecten (centraal draaipodium, machines en een loopbrug die door het publiek loopt).
Kabuki in de moderne tijd
Vandaag de dag behoudt deze theatervorm zijn codes terwijl hij zichzelf vernieuwt. Zo kunnen er onder de acteurs iconen uit de popcultuur verschijnen om de jongere generaties aan te spreken.
🙏 Nô, dramatisch Japans theater
Nô is de dramatische vorm van het traditionele theater, bestaande uit lyrische gezangen, dansen en mime. Het Nô-theater, dat sinds het tijdperk van de shoguns voorbehouden was aan de Japanse elite, is een unieke kunstvorm die zowel poëtisch als spiritueel is.
Opvoering van het Nô-theaterstuk “Aoi no Ue” of “Dame Aoi”.
De oorsprong van het Nô-theater
Nôgaku, ontstaan in de 14e eeuw tijdens de Muromachi-periode, is de oudste theatervorm en de bron van zowel Nô (lyrisch drama) als Kyogen (komedie). Dit vermaak verscheen nog voor de werken van Shakespeare en is geërfd van Sangaku, een genre van volksvermaak dat dateert uit de 8e eeuw.
Nô vindt zijn wortels in religieuze culten en rituele dansen die vroeger werden uitgevoerd om de kami te sussen en de oogst van de boeren te zegenen (Kagura). Later voegde Sangaku een spectaculairdere dimensie toe door goocheltrucs, acrobatiek en een komisch aspect te integreren. Gaandeweg overvleugelde het streven naar esthetiek het sacrale karakter, wat leidde tot echte artistieke prestaties. Overigens betekent “Nô” letterlijk “macht” en kreeg het de betekenis van “talent” als eerbetoon aan het werk van de artiesten.
In de Muromachi-periode nam Nô nieuwe codes aan die de kostuums, maskers, gezangen en het orkest reguleerden. Hoewel de geest van Sangaku behouden bleef, richtte Nô zich voortaan op de krijgersaristocratie.
Nô-acteurs
Acteurs beoefenen Nô van generatie op generatie. Het zijn altijd mannen. De shite is de hoofdrolspeler en blijft de rode draad van het verhaal. Gekleed in een elegant kimono, voert hij de trage dans uit die Kuse wordt genoemd. De waki is het nevenpersonage dat de toeschouwer helpt de context van het verhaal te begrijpen. In tegenstelling tot de shite draagt hij nooit een masker.
De acteurs vertolken verschillende personages zoals mannen, vrouwen, ouderen, zielen of zelfs kami, dankzij talrijke Nô-maskers, Nômen genoemd. De hoofdrolspeler belichaamt meestal een geest. Merk op dat de levensverwachting in die tijd veel korter was dan nu en dat de dood zeer aanwezig was in de geesten.
Nômen-maskers
De Japanse maskers dateren uit de prehistorie (Jomon-periode), worden al eeuwenlang gebruikt en blijven erg populair tijdens shinto-feesten. De maskers van het Nô-theater zijn doordrenkt van deze voorouderlijke cultuur. De Nômen worden op ambachtelijke wijze uit een stuk hout gesneden voordat ze worden beschilderd. Ze brengen personages in beeld die in verschillende categorieën zijn onderverdeeld: mannen, vrouwen, ouderen of zelfs demonen. Zo kunnen de acteurs elke protagonist belichamen.
Voorbeelden van houten nômen-maskers.
Het Nô-theater vandaag de dag
Sinds zijn ontstaan is Nô intact gebleven en vertegenwoordigt het de traditionele lokale cultuur via klassieke literatuur, Japanse legendes en de maskers, kostuums en kimono’s. Vanwege het lyrische aspect bestempelen buitenlanders het als de Japanse opera.
🤣 Kyogen, komisch Japans theater
Kyogen-theater is de komische tak van Nô. Deze satirische kunst, die in de 8e eeuw vanuit China onder de naam Sarugaku (letterlijk “apentheater”) naar Japan kwam, ontwikkelde zich in Japan door de culturele overtuigingen van de middeleeuwen te integreren. Zo werden er regelmatig demonen en kami opgevoerd. Bovendien is de taal die in de dialogen wordt gebruikt afkomstig uit de Muromachi-periode.
Pas in de 14e eeuw werd het Kyogen-theater gecodificeerd door de kenmerken aan te nemen die we vandaag de dag kennen: middeleeuwse kostuums, typische maskers en gestileerde gebaren, onder invloed van de beroemde Japanse toneelschrijver Zeami.
Kyogen-theatergezelschap, Shigeyama Sengoro.
Kyogen onderscheidt zich van andere theatervormen door zijn korte en ritmische stukken die zich laten inspireren door de gebreken van de mens om het publiek aan het lachen te maken. De naam, samengesteld uit de karakters “kyo” 狂 en “gen” 言, betekent “dwaze woorden”. Net als bij Shakespeare en Molière draaien de thema’s van de stukken om de dagelijkse beslommeringen of de plaats van de mens in het universum.
De kluchten van het Nô-theater
Lichtvoetig en komisch, Kyogen is de perfecte aanvulling op het serieuze en dramatische Nô-theater. De Nô-scènes worden vaak onderbroken door Kyogen als intermezzo om de spanning wat te verlichten. De scène duurt ongeveer 20 minuten en dient om de toeschouwers te ontspannen.
De stukken die tussen twee bedrijven door worden opgevoerd, worden hon-kyōgen genoemd, en de stukken die twee Nô-scènes onderbreken, worden ai-kyogen genoemd. Ze geven verduidelijking over de voorstelling en geven de acteurs de tijd om van kostuum te wisselen.
👏 Bunraku, Japans poppenspel
Halverwege tussen Nô en Kabuki is Bunraku een vorm van traditioneel Japans theater uit het dramatische repertoire dat poppen, gezongen verhalen en instrumentale begeleiding combineert.
Bunraku-theatervoorstelling in het National Bunraku Theatre, in Osaka, Kyoto.
Oorsprong van Bunraku
Bunraku werd in de 17e eeuw tijdens de Edo-periode gecreëerd door de muzikale vertelstijl “jōruri” te combineren met poppenspel. Deze unieke vorm van spektakel ontwikkelde zich in de 18e eeuw door zijn karakteristieke poppenspel aan te nemen, voordat het in de 19e eeuw de naam Ningyo Johruri Bunraku kreeg. De thema’s zijn geïnspireerd op drama’s uit de middeleeuwen en hedendaagse voorstellingen die de dualiteit tussen liefde en sociale plicht oproepen.
De kunst van Bunraku
De Bunraku-poppen worden zorgvuldig vervaardigd door meester-ambachtslieden. Elke pop heeft een eigen gezichtsuitdrukking en is gekleed in een traditioneel kostuum.
De poppen worden bestuurd door drie poppenspelers gekleed in het zwart, die pas vanaf de taille zichtbaar zijn. Ze komen tot leven door het spel van de perfect gecoördineerde artiesten om vloeiende bewegingen te verkrijgen. De eerste bestuurt het gezicht, het lichaam en de rechterarm van de pop. Meestal is dit de meest ervaren artiest. De tweede beweegt de linkerarm van de pop, terwijl de derde de benen bestuurt. De verhalen worden gezongen door een verteller, begeleid door een shamisen-speler. De verteller moduleert zijn stem en intonaties afhankelijk van het personage dat hij vertolkt.
🤩 Japans theater in onze tijd
Vandaag de dag blijft het Japanse theater een emblematisch figuur van de traditionele Japanse cultuur. Zowel poëtisch als esthetisch is de podiumprestatie van de acteurs absoluut opmerkelijk. Zoals u zult begrijpen, is deze zeer typische theatrale kunst een onmisbaar spektakel als u naar Japan reist!
