Japanse kunst, zowel subtiel als spiritueel, is werkelijk fascinerend. In het Land van de Rijzende Zon blijft Kodo (de weg van de wierook) naast Ikebana (de weg van de bloemen) en Chado (de theeceremonie) aan de top van de verfijning staan.
Kodo is een traditionele Japanse kunst die bestaat uit het waarderen van aromatisch hout volgens een zeer gecodificeerd voorouderlijk ritueel. Wierook werd aanvankelijk gebruikt in een religieuze context en wist vervolgens de neus van de aristocraten te veroveren.
De regels van Kodo zijn uiterst moeilijk en vereisen vele jaren ervaring om perfect te worden beheerst. Zo blijft de kunst van wierook, die geletterde cultuur en olfactorische ervaring combineert, zeldzaam en kostbaar.
Japanse wierook, een traditionele voorouderlijke kunst
« Ko » 香 betekent « parfum » of « wierook » en « do » 道 « de weg ». Zo kan « Kodo » 香道 worden vertaald als « De weg van de geuren ». In Japan wordt wierook al meer dan duizend jaar gebruikt. Het geurige hout wekte eerst de interesse van edellieden en samoerai voordat het zich uitbreidde naar de middenklasse.
📖 De geschiedenis van wierook in Japan
Wierook ontstond meer dan 6000 jaar geleden in het Midden-Oosten bij de eerste grote beschavingen van Egypte en Mesopotamië, maar bereikte de archipel pas in de 6e eeuw. Geurhout bestond niet in Japan en kwam voornamelijk uit India. Wierook werd vanuit China geïmporteerd, tegelijk met het boeddhisme, en werd vervolgens gebruikt voor religieuze ceremonies voordat het gewaardeerd werd om zijn bedwelmende geur en eigenschappen.
🌳 De legende van de Japanse wierook
De Nihon Shoki (oud geschrift over de geschiedenis van Japan) verhaalt over het gebruik van brandend geurhout in 595, ten tijde van keizerin Suiko. Een legende vertelt dat een stronk Agarhout zou zijn gevonden op de stranden van Awaji, een eiland nabij de baai van Osaka. Zodra het hout door het vuur werd verteerd, was de geur zo verrukkelijk dat de eilandbewoners besloten het aan het keizerlijk huis aan te bieden. Een klein shinto-heiligdom werd vervolgens opgericht ter ere van het geurhout.
🧘♂ De rol van het boeddhisme
Het einde van de 6e eeuw en het begin van de 7e eeuw werden gekenmerkt door de opkomst van het boeddhisme in Japan onder impuls van prins Shotoku. Net als de theeceremonie en Ikebana, speelde de religie een grote rol in de traditionele kunst van Kodo. Wierook diende destijds als offer aan de goden en had ook een zuiverende rol in de boeddhistische rituelen. Kostbare houtsoorten werden uit China geïmporteerd om wierook te vervaardigen, wat leidde tot het ontstaan van een lokaal ambacht in de archipel.
👃 Geurige houtsoorten aan het Hof
In de Heian-periode (794 tot 1185) was wierook erg populair aan het Hof en werden er geurwedstrijden georganiseerd om de essences te raden. De aromatische harsen dienden voor vermaak, maar ook om de kleding te parfumeren.
↗ De opkomst van wierook in de Muromachi-periode
Later, in de Muromachi-periode (1336 tot 1573), was wierook niet langer het voorrecht van het hof en verspreidde het zich naar de hogere en middenklassen van de Japanse samenleving. Het verbranden van aromatisch hout vertegenwoordigt een teken van onderscheid en het gebruik ervan wordt regelmatig. Bovendien hadden samoerai de gewoonte om hun helmen en harnassen te doordrenken met wierook als zuiveringsritueel, waardoor zij zich sterker voelden in de strijd.
In diezelfde periode werden de kostbare geurige houtsoorten geclassificeerd op verzoek van de shogun Ashikaga Yoshimasa. De spelregels werden vastgesteld om de geboorte van de kunst van Kodo mogelijk te maken. De gebruiksvoorwerpen die voor de ceremonie dienden (Kodogu) werden toen versierd met verguldsel en tot het toppunt van verfijning verheven. Er zijn twee scholen die al eeuwenlang het onderricht van Kodo voortzetten: Oie-ryu, opgericht door Sanetaka Sanjonishi, een Japanse aristocraat uit de Muromachi-periode, en de school Shino-ryu, opgericht door meester Shino Shoshin. De eerste is meer gericht op kunst en poëzie, terwijl de tweede veel formeler is.
Awaji, het eiland van de parfums
De productie van wierook op het eiland Awaji. Credits: awaji-encens.jp
Het eiland Awaji ontwikkelt sinds 1850 de ambachtelijke vervaardiging van wierookstokjes en vertegenwoordigt vandaag de dag 70% van de Japanse productie. De geurende houtsoorten die op het eiland worden gemaakt, staan bijzonder bekend om hun kwaliteit en u kunt er een ruime keuze aan geuren vinden. Japanse wierook wordt gemaakt met houtpoeders (sandelhout, aloë…), planten, specerijen en aromaten.
De kho-shi (meesters van de parfums) bestendigen een voorouderlijke knowhow die varieert van de samenstelling van de pasta tot de afwerking van de stokjes en het drogen van de harsen. Merk op dat de sterke wind op het eiland Awaji een ideale droging van de wierook mogelijk maakt.
Japanse wierook vandaag de dag
Tijdens de Edo-periode en het Meiji-tijdperk verloor wierook aan populariteit. Echter, zo’n honderd jaar geleden wist de grootmeester Kito Yujiro het succes ervan nieuw leven in te blazen. Na een periode van isolatie opende Japan zich voor de wereld. Geïnspireerd door de westerse parfumcultuur slaagde de meester-parfumeur in een geniale zet door de mainichi koh (dagelijkse wierook) te creëren. Vandaag de dag is Japanse wierook met bloemige, kruidige of houtachtige noten wereldwijd zeer vermaard.
De weg van de wierook of de kunst van het luisteren naar geuren
In de kunst van Kodo luistert u naar parfums. U leest het goed… de Japanners ruiken niet, maar “luisteren”, omdat de beoefening van Kodo vereist dat u al uw zintuigen gebruikt om de fijnheid van de geuren op te vangen.
Het verloop van de parfumceremonie
De artistieke beoefening van Kodo is zeer plechtig en vereist veel concentratie. Het ritueel vindt plaats op een tatami en in een gouden stilte. De meester van de wierook beweegt zich langzaam en gaat zitten. Vervolgens haalt hij voorzichtig al het nodige materiaal voor de ceremonie tevoorschijn. Al zijn handelingen worden uitgevoerd in een precieze volgorde en met uiterste nauwkeurigheid. De lakwerk gebruiksvoorwerpen, houtskool, eetstokjes, aspersen, enz. worden met veel respect en delicatesse gehanteerd.
De meester legt vervolgens een heel klein stukje wierookhout op een mini-houder van mica. De wierookbrander bevat as die versierd is met patronen en houtskool als brandstof (of een gloeiend stukje bamboe). Op deze manier wordt de wierook verwarmd en brandt deze niet direct, om de aroma’s niet te veranderen.
Het luisteren naar wierook wordt al eeuwenlang in Japan beoefend… Credits: Sam Peet / Culture Trip
In een staat die dicht bij meditatie ligt, geven de deelnemers, zittend in een vierkant, de wierookbrander aan elkaar door. Zij gaan om de beurt de rook inademen van de houtsoorten die door de meester van Kodo worden gepresenteerd. Door een nauwkeurig gebaar uit te voeren, “luisteren” zij naar de geuren die van het brandende hout afkomen en proberen zij de noten ervan te onthouden. Zodra alle referentiewierook is gepresenteerd, laat de meester andere houtsoorten rondgaan die de deelnemers moeten identificeren.
🤔 Het spel van de essences: zult u ze kunnen herkennen?
Het spel van vijf soorten wierook wordt Genjiko genoemd, terwijl dat met drie houtsoorten Sanshuko wordt genoemd. Er bestaan zes soorten hout of rikkoku die overeenkomen met zes verschillende landen (Kyara, Rakoku, Manaka, Minaban, Sasora en Sumotara). Evenzo zijn er vijf smaken of gomi (bitter, zoet, zout, kruidig, zuur). Er zijn jarenlange ervaring voor nodig om de subtiliteiten perfect te kunnen herkennen.
👁️ De filosofie van Kodo
Kodo is niet zomaar een spel dat bestaat uit het raden van aroma’s en het ontwikkelen van uw reukvermogen. De viering van geuren is een echte spirituele ervaring doordrenkt met poëzie, die de zintuigen prikkelt en het lichaam en de geest ontspant.
👌 De 10 deugden van de weg van de geuren
Volgens de overlevering brengt de beoefening van Kodo voordelen met zich mee zoals een betere concentratie, een gevoel van harmonie, sereniteit of zelfs voldoening. Hier zijn de 10 deugden die aan de ceremonie van de parfums worden toegeschreven.
- Stimuleert de zintuigen
- Zuivert lichaam en geest
- Reinigt de vervuilingen van de geest
- Wakkert de geest aan
- Bestrijdt eenzaamheid
- Verzacht stress
- Is aangenaam, zelfs in overvloed
- Werkt zelfs in kleine hoeveelheden
- Blijft goed bewaard
- Wordt vaak gebruikt
Kodo blijft een zeldzame en bevoorrechte traditionele kunst aangezien kostbare houtsoorten erg duur zijn. Bovendien is er veel ervaring nodig om deze kunst te beheersen. Dit belet echter niet dat Japanse wierook wereldwijd wordt gewaardeerd om zijn opmerkelijke verfijning.
