Op de Japanse archipel zijn Japanse poppen erg populair. Kent u de kokeshi? Als u deze zoekopdracht invoert bij de Amerikaanse zoekmachine Google, verschijnt er een prachtig versierde houten pop op uw scherm!
Kokeshi zijn Japanse poppen die uit hout worden gesneden en met de hand worden beschilderd, afkomstig uit de provincie Tôhoku. Deze beeldjes zijn belangrijke symbolen van het Japanse vakmanschap en zijn stuk voor stuk unieke creaties.
Wat is een kokeshi-pop? Wat is de oorsprong ervan? Hoe wordt ze gemaakt? Wat zijn de verschillende soorten kokeshi?
Een blik op deze schat uit het Land van de Rijzende Zon.
👧 Kokeshi: geschiedenis en oorsprong van de Japanse pop
De kokeshi, afkomstig uit de regio in het noorden van Japan, zijn poppen die kleine meisjes voorstellen, gesneden uit hout. Ze worden vervolgens met de hand beschilderd en gelakt. Deze beeldjes zonder ledematen dateren uit het begin van de 19e eeuw (einde van de Edo-periode). Ze zijn herkenbaar aan hun cilindrische lichaam, hun ronde hoofd en hun veelkleurige motief.
Dit speelgoed voor kinderen werd gemaakt in Tôhoku, een toeristische regio die bekend stond om haar warmwaterbronnen (de onsens). De kijishi (lokale houtsnijders) hadden de gewoonte, en vooral de behendigheid, om houten voorwerpen te maken waar toeristen in de 17e eeuw naar op zoek waren! Daarom boden ze hen, naast andere artikelen, houten kommen en dienbladen aan, evenals kokeshi die ze als souvenir mee naar huis namen.
Het zou echter tekortschieten om enkel deze versie over de oorsprong van kokeshi-poppen te kennen, aangezien de Japanse cultuur rijk is aan symboliek en legendes. Andere hypothesen proberen de oorsprong te verklaren van deze poppen, die een goed bewaard Japans cultureel erfgoed vormen.
Zo zouden het volgens sommige onderzoekers beeldjes zijn die werden gemaakt ter nagedachtenis aan kinderen die door hongersnood waren omgekomen, terwijl andere versies beweren dat het een aanroeping was van godheden voor vruchtbaarheid en een goede oogst! Deze beeldjes stonden namelijk symbool voor de kinderwens. Een andere theorie suggereert dat kokeshi massage-accessoires waren voor rituelen in de onsen.
Credit: Tiger500 on Flickr
Kokeshi: etymologische oorsprong
De etymologie van het woord Kokeshi is ook onderwerp van discussie. Voor sommigen komt de term “ko” van “ki” (boom) en is “keshi” afgeleid van “kezuru”: schaven, krabben. Anderen beweren dat “ko” eerder verwijst naar het woord “kind” in het Japans en “keshi” voortkomt uit het werkwoord kezuru: verwijderen, laten verdwijnen.
Het is belangrijk op te merken dat er in het verleden verschillende woorden werden gebruikt voor Japanse poppen, afhankelijk van de regio: kogesu, kiboko, deko, enz. Pas in 1940 werd het woord Kokeshi gestandaardiseerd door consensus tussen Japanse ambachtslieden en verzamelaars.
🔎 De verschillende soorten ambachtelijke poppen
Een authentieke Kokeshi-pop is altijd van hout, gemaakt en met de hand beschilderd door een kijishi-ambachtsman.
Een eerste classificatie kan worden gemaakt op basis van het geografische criterium. Elke regio die bekend stond om het toerisme naar warmwaterbronnen heeft namelijk zijn eigen stijl ontwikkeld; tien regio’s springen eruit: Hijiori, Kijiyama, Nambu, Naruko, Sakunami, Tôgatta, Tsuchiyu, Tsugaru, Yajirô, Zaô.
Een andere categorisering van kokeshi-poppen op basis van het ontwerp wordt ook gehanteerd.
Dento Kokeshi: traditionele stijl
De lokale ambachtsman respecteert al eeuwenlang de vormen en kleuren die de stijl van zijn regio kenmerken. De vorm is vrij eenvoudig en er worden weinig kleuren gebruikt; elke familie van ambachtslieden gebruikt de lokale natuurlijke tinten. Dit is de traditionele versie van de pop. “Dento” betekent overigens “overdracht van wat fundamenteel is”.
Shingata Kokeshi: moderne stijl
Deze verschenen begin jaren 50 en vertonen kleuren en vormen die niet volledig conform de traditie van de voorouders zijn (meer vrijheid in de keuze van motief, hoofd en lichaam gescheiden, enz.). “Shingata” vertaalt zich als “nieuw model”.
Dento kokeshi, links en Shingata kokeshi, rechts.
🔨 Het maken van een traditionele Japanse pop
Een authentieke dento-kokeshi is altijd gesigneerd door de meester-ambachtsman die haar heeft ontworpen; dit moet certificeren dat ze is gemaakt volgens een zorgvuldig bewaarde vakkennis.
Welk hout voor het maken van een kokeshi-beeldje?
De kijishi werken het liefst met mizuki (kornoelje) en itaye-kaede (Japanse esdoorn), omdat deze houtsoorten geschikt zijn om te snijden en toch zacht zijn. Andere houtsoorten worden ook gebruikt, zoals kersenhout. Ongeacht het type, moet kokeshi-hout minstens een jaar buiten drogen.
Credit: Yoppy on Flickr
Het productieproces van de Dento-kokeshi
Na het drogen wordt het hout in kleine stukken gezaagd die ruw worden bewerkt, gegraveerd en gesneden met behulp van scherpe voorwerpen zoals een snijmes en een houtdraaibank.
Oorspronkelijk waren de draaibanken handmatig en werden ze bediend door een derde persoon (de vrouw van de ambachtsman, zijn kind of een leerling). Daarna zorgden voetbediende draaibanken ervoor dat de maker alleen kon werken, voordat elektrische modellen het overnamen.
De traditionele Kokeshi-pop is klein van formaat. Ze heeft geen armen of benen; de beeldhouwer brengt een eenvoudige cilindrische vorm naar voren (het lichaam) die harmonieus wordt bekroond door een bol (het hoofd).
Eenmaal gesneden, wordt de pop met de hand beschilderd. Hoewel het lichaam tegenwoordig met moderne apparatuur wordt beschilderd, wordt het gezicht ritueel met de hand door de ambachtsman gedaan. Ze draagt haar persoonlijke toets die herkenbaar is voor experts. Elke dento-kokeshi hoort uniek te zijn.
In de laatste stap wordt een laag lak aangebracht om de decoraties tegen slijtage te beschermen. De motief en vormen zijn eenvoudig, harmonieus en herkenbaar.
Merk op dat de kunst van het maken van kokeshi-poppen van vader op zoon wordt doorgegeven.
💡 De kokeshi-pop en de moderne tijd
Hoewel de moderne kokeshi-modellen creatiever, kleurrijker en meer designgericht zijn dan vroeger, worden ze nog steeds gemaakt door echte Kijishi. De shingata-Kokeshi (moderne creatieve pop) is zelfs officieel uitgeroepen tot “symbool van Japan”. Bovendien eren de Japanse premiers elk jaar de ambachtelijke maker die de mooiste Kokeshi heeft ontworpen (een wedstrijd die in 1954 werd gelanceerd).
Credit: Robert Francis on Flickr
Trouw aan hun traditie om uit de schatten van hun verleden te putten, konden moderne Japanse kunstenaars en ontwerpers niet ongevoelig blijven voor de charmes van deze houten beeldjes.
Zo hebben deze kleine poppen in kimono de beroemde Japanse videogameproducent Shigeru Miyamoto geïnspireerd bij het creëren van de Mii-avatars, de personages van de Nintendo Wii-spelconsole. Evenzo werd de Australische firma The Aird Group beïnvloed en geïnspireerd door de kokeshi voor haar merk van designpoppen Kimmidoll (plastic gelukspoppen!).
Vandaag de dag is de symbolische lading van de Japanse kokeshi-pop afgenomen. Dit houten beeldje wordt momenteel gebruikt voor interieurdecoratie, als speelgoed voor kinderen, sleutelhanger of ander cadeau-idee.
Plastic poppen van het merk Kimmidoll.
In het Japan van vandaag is het geven van een kokeshi-beeldje meer een blijk van liefde en genegenheid dan de uitdrukking van een wens voor welwillendheid, maar er is nog steeds een echte populariteit onder de bevolking en een passie bij verzamelaars.
Tot slot van onze focus op de Kokeshi: de traditionele Japanse pop behoort tot die voorwerpen die Japan symboliseren, net zoals babouches of een kaftan dat in Marokko zouden doen.
Het Aziatische meisje van gekleurd hout heeft eeuwen en grenzen overbrugd zonder haar charme te verliezen. Ze is uitgegroeid tot een nationale referentie op de archipel en een decoratieobject dat synoniem staat voor verre oorden. En u, bent u een liefhebber van dit leuke Japanse geluksbrenger? Bent u voorstander van de moderne of de traditionele stijl? Ontdek onze collectie Kokeshi-poppen en Japanse beeldjes.
