De Grote Golf bij Kanagawa, een iconisch werk van de Japanse kunstenaar Hokusai, behoeft geen introductie meer. Deze beroemde Japanse prent fascineert sinds de creatie ervan talloze kunstenaars over de hele wereld.
Japanse prenten zijn verbonden met ukiyo-e, een kunststroming waarvan de essentie is om de vergankelijkheid van de vliedende wereld waarin wij leven weer te geven. Deze werken vormen de rijkdom van de traditionele Japanse kunst.
Kent u de geschiedenis en de betekenis van deze prent echt? Als liefhebbers van Japan zijn wij hier om wat meer te weten te komen over dit grote werk en de geheimen van zo’n succes te (her)ontdekken. Veel leesplezier 😊
Hokusai, grootmeester van de Japanse prentkunst
U heeft vast al eens gehoord van deze beroemde Japanse schilder, die bekend staat om zijn landschapsseries. Katsushika Hokusai werd in 1760 geboren in Edo, de voormalige hoofdstad van Japan, en is een wereldberoemde kunstenaar. Als tekenaar, schilder, graveur en auteur wordt hij beschouwd als de grootste meester van de Japanse prentkunst. In zijn werken beeldt hij vaak natuurelementen af die hij interpreteert met een zekere spiritualiteit die voortkomt uit het boeddhisme. Hokusai is bovendien de vader van de manga, wat “spontane schets” betekent. Hij leefde tot 1849, toen hij op 89-jarige leeftijd overleed, en het was aan het einde van zijn leven dat hij zijn mooiste werken realiseerde.
Van links naar rechts: portret van Hiroshige; prent van Harunobu Suzuki; portret van Hokusai.
Maar weet u wat een prent is? Het is een afbeelding verkregen door een techniek van houtsnede, gebaseerd op een tekening gemaakt met Oost-Indische inkt. Bij dit proces zijn een kunstenaar betrokken die een patroon tekent, een graveur die de reliëfs op een blok hout aanbrengt en een drukker die met de gravure inktvlakken op papier aanbrengt. Het idee is om een werk in grote hoeveelheden te reproduceren tegen een zeer betaalbare prijs. Deze traditionele techniek werd aanvankelijk in zwart-wit geproduceerd tot 1765, toen de kleurenprenten van Harunobu Suzuki verschenen.
Ukiyo-e, een populaire kunstvorm
Japanse kunststroming 🎨 die verwijst naar de prenten en niet-academische schilderkunst van de 17e tot de 19e eeuw. Ukiyo-e betekent “beelden van de vliedende wereld” (ukiyo). De kunststroming heeft een boeddhistische connotatie die een onstabiele en illusoire realiteit uitdrukt waaraan men zich niet kan hechten. Het vertegenwoordigt ook de filosofie van het leven in het huidige moment of de wereld in beweging.
Historische context van ukiyo-e
In die tijd onderging Japan een isolatiepolitiek die door de shoguns werd ingesteld na een lange periode van burgeroorlog. Het was de neergang van de militaire aristocratie en de opkomst van een nieuwe burgerij. Er ontstond een sfeer van vrede en de kunst bloeide op; men moest zich aanpassen aan dit nieuwe publiek. Als reactie daarop vertegenwoordigt ukiyo-e de belangen van deze sociale klasse door scènes uit het dagelijks leven op te roepen, variërend van de courtisane tot de acteurs van het beroemde Kabuki-theater en de sumoworstelaars. Ukiyo-e staat ook bekend om zijn erotische scènes (shunga), die door de machthebbers van die tijd werden gecensureerd.
In de 19e eeuw omzeilden Hokusai en Hiroshige de censuur van de autoriteiten door een nieuwe stijl te stichten: de weergave van beroemde landschapsgezichten (meisho-e) in horizontaal formaat. Deze twee kunstenaars grepen de groeiende belangstelling van de bevolking voor de natuur aan en brachten een revolutie teweeg in het beeld van Japanse prenten.
Analyse van de Grote Golf bij Kanagawa
Als beroemdste werk van Japan is “De Grote Golf bij Kanagawa”, bijgenaamd “De Golf”, een houtsnede gemaakt in 1831 door Katsushika Hokusai. De schilder was 70 jaar oud toen hij dit werk produceerde en het is ook zijn bekendste prent. Als eerste serie van de collectie Zesendertig gezichten op de berg Fuji belichaamt het bij uitstek de ukiyo-e kunst.
🛶 De zee en de vissers voor de kust van Kanagawa
Drie elementen vallen op in deze compositie: de zee, de boten en de berg. Op de voorgrond kunt u twee golven zien die drie binnenschepen meevoeren voor de kust van Kanagawa. De boten zijn waarschijnlijk oshiokuri-bune, die werden gebruikt voor het transport van goederen om de hoofdstad in het Edo-tijdperk te bevoorraden. De eerste golf is kleiner en echoot in zijn vorm de berg Fuji, terwijl de tweede enorm lijkt en meer dan de helft van het werk in beslag neemt. Men vermoedt dat het een dwalende golf op volle zee is (grote okinami). Als u goed kijkt, ziet u de kromme vingers van een monster die deze brekende golf, klaar om de vissers te verzwelgen, een vijandig karakter geven.
🗻 De berg Fuji vanuit een andere hoek
Op de achtergrond ziet u de berg Fuji, het embleem van Japan, die het brandpunt vormt van de collectie Zesendertig gezichten op de berg Fuji. Het is ongebruikelijk om dit nationale icoon op de achtergrond te plaatsen. De beroemde vulkaan lijkt extreem klein tegenover deze buitenproportionele golf. Persoonlijk denk ik dat Hokusai een zekere provocatie ten opzichte van dit object van fascinatie naar voren heeft gebracht.
✍ De handtekening van Hokusai
Links bovenaan de compositie verschijnt de handtekening van Hokusai en een cartouche met de titel van de serie: Zesendertig gezichten op de berg Fuji / voor de kust van Kanagawa / Onder de golf. U moet weten dat de kunstenaar gedurende deze hele collectie vier verschillende handtekeningen heeft gebruikt.
☯ Interpretatie van De Golf van Hokusai
Op het schilderij De Grote Golf bij Kanagawa kunt u de complementariteit tussen de aardse en hemelse elementen waarnemen. De woeste zee in contrast met de kalme en vredige lucht doet denken aan de Yin Yang-filosofie. Evenzo wordt het blauw van de zee getemperd door zijn complementaire kleur: het geel van de lucht. Dit resulteert in een perfect evenwicht in de compositie.
Het vluchtige karakter en de kracht van de natuur hebben boeddhistische en shintoïstische connotaties. Men kan zich voorstellen dat het werk van Hokusai de kwetsbaarheid van de mens tegenover de almachtige en onvoorspelbare natuur uitdrukt.
De Golf en zijn westerse invloeden
De schilder liet zich inspireren door westerse trends die in grote mate hebben bijgedragen aan het succes van het werk. Onder deze invloeden noteren we het perspectief, met een overlapping van verschillende vlakken, en het Pruisisch blauw.
Pruisisch blauw, een modieuze kleur
Pruisisch blauw vertegenwoordigt 20% van het werk en geeft het al zijn kracht. Ook wel Berlijns blauw genoemd, is het een donkerblauw pigment dat neigt naar groen. Uitgevonden in Duitsland, werd het vanuit Holland geïmporteerd voor de realisatie van het werk van Hokusai. Het is een modieuze kleur die een nieuwe dimensie aan ukiyo-e geeft en relatief goed standhoudt in de tijd.
De invloed van het japonisme in het Westen
Met de openstelling van Japan voor de wereld in het Meiji-tijdperk verloor de lokale bevolking beetje bij beetje de interesse in prenten ten gunste van westerse producten. Omgekeerd fascineert en beïnvloedt de Japanse kunst en beschaving talloze Europese kunstenaars, zoals de schilders van de school van Pont-Aven. Dit noemen we het japonisme.
In tegenstelling tot het classicisme sloten de impressionisten zich aan bij nieuwe esthetische keuzes die als Japans werden gekwalificeerd. Felle kleuren en eenvoudige vormen stonden centraal. Het was dus het Westen dat het succes van de prenten nieuw leven inblies. Bovendien is de kunstenaar die de virtuositeit van deze kunst het best belichaamt Hokusai.
Félix Bracquemond, schilder en graveur, was de eerste die zich liet inspireren door de tekeningen van de Japanse meester door ze op zijn kunstvoorwerpen te integreren. Later inspireerde De Golf van Hokusai talloze westerse kunstenaars zoals Van Gogh, Pissarro, Cézanne, Gauguin, Monet…
De impressionisten deelden met de Japanse kunst hun smaak voor de natuur en de vergankelijkheid der dingen. Sommige schilders bezaten dan ook een grote collectie prenten. De post-impressionisten en de Nabis lieten zich waarschijnlijk inspireren door de omlijnde vormen, de felle tinten en de gedurfde kaders. De invloed strekt zich ook uit tot buiten de schilderkunst. Bovendien gebruikte Claude Debussy, de beroemde Franse componist, De Golf bij Kanagawa op de cover van zijn partituur 🎼 in 1905.
Vandaag de dag kunt u exemplaren van dit meesterwerk vinden in verschillende musea over de hele wereld: het Metropolitan Museum of Art in New York, het British Museum in Londen, de Bibliothèque nationale, het Musée Guimet in Parijs of het Maison Claude Monet in Givergny. De Japanse prenten zijn grotendeels afkomstig uit privécollecties uit de 19e eeuw.
De Golf is het onderwerp van talloze artistieke of marketinggerelateerde bewerkingen. Wist u dat het zelfs de inspiratiebron werd voor het logo van Quiksilver vanwege de link met surfen (de golf) en snowboarden🏂 (de berg)?
Van links naar rechts: bewerking van Dan Cretu; bewerking om bewustzijn te creëren voor oceaanvervuiling; logo van Quiksilver.
