Als hoogtepunt van de Japanse kunst zal de ukiyo-e voor altijd gegrift staan in de geschiedenis van het land van de rijzende zon.
Ukiyo-e is een kunststroming die in Japan ontstond tijdens de Edoperiode en voornamelijk wordt vertegenwoordigd door Japanse prenten. Geïnspireerd door de vluchtige schoonheid van een wereld in constante verandering, vertaalt ukiyo-e zich als “afbeelding van de vlietende wereld” en verwijst het zowel naar de kunststroming als naar de resulterende werken.
In bredere zin verwijst een ukiyo-e naar een prent: een tekening in beperkte oplage, gedrukt met inkt vanaf een in reliëf gesneden houtblok.
Wist u dat de Japanse prentkunst van Chinese oorsprong is? Het gebruikte procedé (houtsnede) werd overgenomen van boeddhistische monniken, maar de thema’s niet! Laten we dit in meer detail bekijken.
🌊 Ukiyo-e, de afbeelding van de “vlietende wereld”
In het Japan van de 17e eeuw verwees de “vlietende wereld” of ukiyo (zonder de e) naar de wereld van entertainment, het kabuki-theater, theesalons en libertinage. Het streven naar plezier heerste onder de nieuwe koopmansklasse, die niet erg gewaardeerd werd door de aristocraten van Edo.
“Tōkaidō Gojūsantsugi”, prent van Utagawa Hiroshige uit 1848-1850. (©Bnf)
Deze beschrijving van de ukiyo (浮世) contrasteert met zijn boeddhistische oorsprong. Volgens het boeddhistisch denken duidt ukiyo op een huidige wereld, die illusoir is en vol lijden. Het remedie, volgens deze religie of filosofie, bestaat uit meditatie en de contemplatie van bloemen, rivieren en de wonderen van de natuur.
Japanse volkskunstenaars vonden niet alleen hun eigen interpretatie van de ukiyo uit, ze bedachten ook een nieuwe term: “Ukiyo-e”. Waarbij de “e” verwijst naar “afbeelding”.
Het verschijnen van ukiyo in de Japanse kunst
Het is de Japanse schrijver en boeddhistische monnik Asai Ryoi aan wie de eerste verschijning van de term ukiyo in de Japanse kunstwereld wordt toegeschreven. Zijn werk “Verhalen van de vlietende wereld” (Ukiyo monogatari) verscheen rond 1665.
Het was een tijd van vrede, welvaart en hervorming van de stedelijke Japanse burgerij. Hij onderscheidt de boeddhistische ukiyo-e van de ukiyo-e uit de Edoperiode door een spirituele benadering gericht op meditatie. Een concept dat Japanse schilders en graveurs aansprak.
De ukiyo-e onthult zich als een vreemde mix van religiositeit en het bruisende leven van de bordelen – in Japan bekend als de groene huizen – in de zogenaamde gereserveerde wijken.
👉 Techniek van de Japanse prent
Als inspiratiebron over de hele wereld ligt de ukiyo-e aan de basis van de mooiste Japanse prenten.
“Prent” (estampe) komt van het Italiaanse “stampa”, wat pers betekent. Deze term duidt elke afdruk aan die met inkt op een flexibele drager, zoals papier, is gemaakt vanaf een gegraveerde matrijs (van hout of steen).
De opkomst van de ukiyo-e was niet alleen het werk van tekenaars; het was de vereniging van verschillende talenten:
De ukiyo-e tekenaar
Hij gebruikt de techniek van de zwarte lijn op wit papier om zijn meestertekening (shita) met zwarte inkt te maken (net als de software die tegenwoordig in de mode is voor whiteboard-videoanimatie!). Wat het inkleuren betreft, beperkt hij zich tot het geven van instructies aan de drukker.
Japanse gereedschappen van de houtgraveur en de ukiyo-e drukker. (©Bnf)
De ukiyo-e graveur
Hij snijdt de tekening in houten planken. Elke kleur had zijn eigen plank (hetzelfde principe als bij vierkleurendruk). Het graveren beschadigt de shita van de tekenaar, die zich troost door het werk van de graveur te controleren.
De ukiyo-e drukker
Hij brengt de zwarte inkt en kleurpigmenten aan op de gegraveerde houten blokken met behulp van een tampon gemaakt van bamboevezels (baren). Als de ukiyo-e gekleurd is, gebruikt de drukker merktekens (kento) om de kleuren goed te laten overlappen. Een verschuiving van een millimeter zorgt voor een licht afwijkende prent. Daarom zeggen verzamelaars van Japanse prenten, waarvan de oplage beperkt is (ongeveer 30 exemplaren per creatie), dat elk exemplaar uniek is.
De ukiyo-e uitgever
Hij is de dirigent. Hij selecteert en brengt al deze talenten samen om de Japanse prent te produceren.
Het lijkt erop dat alleen de namen van de tekenaars door de geschiedenis zijn onthouden. Bovendien zag de 20e eeuw de opkomst van de Sosaku-Hanga-stroming (creatieve prentkunst), waarbij de tekenaar zijn prenten zelf graveert en drukt.
Om een meesterdrukker in actie te zien, kan ik u alleen maar aanraden deze video te bekijken. Naast de hoge kwaliteit toont het echt alle stappen die de drukker doorloopt om een prent te verkrijgen. Zeer minutieus werk!
🕵♀ Hoe herkent u een Japanse prent?
Als u besluit een authentieke Japanse prent te kopen, gemaakt volgens de regels van deze voorouderlijke kunst, moet u verwachten een aanzienlijk bedrag te investeren, maar vooral in staat zijn om de herkomst ervan te certificeren.
Gepassioneerde verzamelaars aarzelen niet om een beroep te doen op ukiyo-e experts; de gedane investering rechtvaardigt deze extra kosten.
Anders kunt u deze prenten zelf evalueren om niet opgelicht te worden:
- Vraag om de gegraveerde houten plaat te zien die voor de druk is gebruikt.
- Controleer of het werk het zegel van de tekenaar draagt.
- Onderzoek de zones die niet verzadigd zijn met inkt van dichtbij. U zou daar papiervezels moeten kunnen onderscheiden. Een reproductie vertoont geen verschil tussen de bedrukte delen en de delen die dat niet zijn.
- Vergelijk de grootte van de ukiyo-e die u wilt kopen met de gegevens in naslagwerken. De werken van beroemde tekenaars van Japanse prenten worden daarin beschreven.
🗻 De Japanse prent, van ambacht tot kunstobject
De Ukiyo-e heeft door de eeuwen heen weten te evolueren, als een spiegel van zijn rol binnen de samenleving. Met de tijd is deze eenvoudige techniek van ambachtelijke houtsnede veranderd in een waar kunstwerk.
De Edoperiode, de gouden eeuw van de ukiyo-e
Tijdens de Edoperiode (1600 – 1868) bestonden de “afbeeldingen van de vlietende wereld” naast de traditionele schilderkunst die door aristocraten werd goedgekeurd en gewaardeerd. De ukiyo-e kunst of kunst van de losse bladen werd als vulgair beschouwd, maar verwierf bewondering bij het volk en de rijke kooplieden.
“Optocht van hedendaagse schoonheden uit de plezierwijken”, prent van Kiyonaga Torii uit 1784. (©Bnf)
De prent toont scènes uit het dagelijks leven in de plezierwijk van Tokio: portretten van geisha’s, erotische scènes, portretten van courtisanes en bekende acteurs – Dit is de tijd van de grote meesters van de prentkunst zoals Utamaro en Sharaku.
Aan het einde van de 18e eeuw en in een heel andere stijl richtte de prentkunst zich op majestueuze natuurlandschappen onder de hand van Hokusai en Hiroshige.
Het Meiji-tijdperk, verval van de ukiyo-e
Het Meiji-tijdperk (1868 – 1912) markeert de gedwongen opening van Japan naar de rest van de wereld en de ondergang van de traditionele ukiyo-e: de Meiji-prent is anders. Westerse technieken werden geleerd en geïntroduceerd door Japanse tekenaars (schaduwspel, perspectieven, gradiënten, clair-obscur, enz.). Kiyochika Kobayashi (1847-1915) is de meest representatieve kunstenaar van deze stroming.
Tegelijkertijd maakt de koortsachtige verwestersing van het land van de rijzende zon de prenten anachronistisch en ouderwets. Fotografie wordt een serieuze concurrent.
Shin-hanga, de nieuwe prentkunst (1910 – 1960)
Er wordt gezegd dat vernieuwing het werk is van de jeugd! Die van de ukiyo-e kunst wordt toegeschreven aan een jonge Japanner van 20 jaar: Shozaburo Watanabe. Zijn uitgangspunt is zowel eenvoudig als paradoxaal: traditionele Japanse prenten zijn erg geliefd in Europa en de VS, terwijl de kunstenaars en ambachtslieden in Japan worden verwaarloosd of zelfs honger lijden. Deze prentuitgever creëerde vervolgens een nieuwe artistieke lijn en bracht deze onder de aandacht van meester-ambachtslieden in de houtsnede.
“Sneeuw in Shinkyo, Nikko” (1930), prent van Hasui Kawase, vertegenwoordiger van de Shin-hanga-beweging.
De nieuwe prent is getekend met oog voor de toets en de gevoeligheid van de westerse wereld. De thema’s van de shin-hanga-stroming zijn die van de Edoperiode (portretten van acteurs, mooie vrouwen, landelijke of stedelijke landschappen). Bovendien hadden buitenlandse verzamelaars een romantische visie op het oude Japan: Shozaburo Watanabe was een kunstenaar én een vroege marketeer!
De kunstenaars van het tijdperk van de nieuwe prentkunst waren niet alleen Japanners (Hasui Kawase, Goyo Hashiguchi), maar ook buitenlandse schilders die gecharmeerd waren door de kunst van Japanse prenten, zoals Fritz Capelari (Oostenrijk) en Charles W. Bartlett (Groot-Brittannië).
👹 De thema’s van de Japanse prent
Ukiyo-e richt zich op verschillende thema’s:
“De vier seizoenen van plezier in Yoshiwara”, prent van Eishi Hosoda uit het einde van de jaren 1790. (©Bnf)
De courtisanes
De beroemdste courtisanes werden vaak afgebeeld in Japanse gravures van de 17e tot de 20e eeuw. De tekenaars benadrukten hun schoonheid en verfijning. Japanse kunstenaars die bekend staan om hun gehechtheid aan ukiyo-e bijin-ga (portretten van vrouwen) zijn: Harunobu, Utamaro, Eishi en Sukenobu.
The Adonis Plant (Fukujusô), prent van Katsushika Hokusai uit 1815.
De erotische scènes
Van de 16e tot de 19e eeuw waren erotische afbeeldingen, “shunga” genoemd, een terugkerend thema in de ukiyo-e kunst. Hun naam betekent “lente-afbeelding” om te verwijzen naar seksueel genot. De meeste grote meesters van de prentkunst zoals Moronobu, Masanobu, Hokusai en Utamaro hebben ukiyo-e shunga geproduceerd.
“Votieftablet van de acteur Saruwaka Kanzaburô”, Japanse kalender van Kubo Shunman, rond 1804-1812. (©Bnf)
De Japanse kalenders
Oude Japanse kalenders in de vorm van prenten worden e-goyomi (kalender-afbeeldingen) genoemd. Deze tekeningen illustreerden Chinese en Japanse parodieën (mitate). De complexiteit van de Japanse maankalender werd benut om aantrekkelijke prenten te creëren. Men moet een fijn observator zijn van de details van de prent (gedragen traditionele kleding, enz.) om de link met de maand te leggen. Harunobu is beroemd om zijn nishiki-e (brokaatprenten).
“Takken van de pruimenboom van de pijlkoker”, surimono van Kitao Shigemasa, rond 1804-1807. (©Bnf)
De surimono
Surimono zijn prenten uit de Edoperiode, uitgegeven in een beperkt aantal exemplaren, luxueus en bedoeld om cadeau te geven ter gelegenheid van een feest. In de vorm van een kaart gaat de tekening vaak vergezeld van een burlesk gedicht (kyôka) of een haikai, een korte tekst met veel woordspelingen.
Scène uit het kabuki-theater, prent van Torii Kiyomitsu (1735-1785). (©Bnf)
De acteurs van het kabuki-theater
Dit ukiyo-e genre richt zich op portretten van kabuki-acteurs en brengt bepaalde scènes uit de gespeelde stukken in tekeningen in kaart. Onder de schilders staan Sharaku en Utagawa Toyokuni bekend om hun Kabuki-prenten.
“De sumoworstelaars, Kaminari en Narutaki”, prent van Katsukawa Shunei (1762-1819). (©Bnf)
De sumoworstelaars
Ukiyo-e kunstenaars zouden de legendarische Japanse vechters niet vergeten. De prenten gewijd aan deze Japanse worstelsport bevatten portretten, de rituelen en de gevechten van de worstelaars.
“Het spook van Koheiji”, prent van Hokusai uit 1830. (©Bnf)
Het bovennatuurlijke
Natuurlijk! Demonen en geesten moesten een thema zijn van de ukiyo-e. In dit fantastische universum is Utamaro beroemd om zijn serie “Honderd verhalen van demonen en geesten” en Hokusai om zijn prent “Een spook van een verdronken vrouw“.
“De Grote Golf van Kanagawa”, prent van Hokusai uit 1831-34. (©Bnf)
De natuur en beroemde plaatsen
De albums Gekozen insecten en Myriade van vogels van de naturalist Utamaro illustreren de passie voor dit thema. Ook De zesendertig gezichten op de berg Fuji van landschapsschilder Hokusai en de Honderd gezichten op Edo van Hiroshige zijn prachtige getuigenissen van de beheersing van Japanse kunstenaars van dit figuratieve picturale genre.
👨🎨 De belangrijkste ukiyo-e kunstenaars
Het talent van de meester-ambachtslieden van de Japanse prentkunst (tekenaar, graveur, drukker) wordt beloond met een blijvende passie. Bovendien hebben sommige ukiyo-e tekenaars de geschiedenis van deze kunst getekend:
Katsushika Hokusai (1760 – 1849)
Bijgenaamd de “oude gek van het tekenen” (hij signeerde zijn werken met Gakyōjin: de gek van het tekenen), is deze beroemde ukiyo-e kunstenaar ook graveur en auteur van populaire Japanse geschriften. De prenten van Hokusai hebben het “japonisme” sterk beïnvloed. Zo lieten Van Gogh, Monet en Sisley zich inspireren door zijn stijl. Zijn bekendste werk in de wereld blijft De Grote Golf van Kanagawa.
Tôshûsai Sharaku
Het beroep en de identiteit van deze meester van de ukiyo-e zijn raadsels. Zijn carrière was kort (1794 – 1795) en zijn echte naam is onderwerp van speculatie. Hij specialiseerde zich in de kabuki ukiyo-e. Sommige onderzoekers beweren dat het de Nô-acteur Saitô Jûrobei betreft.
Kitagawa Utamaro (1753 – 1806)
In het Westen bekend onder de naam “Outamaro”, heeft deze schilder, specialist in ukiyo-e bijin-ga en shunga (vrouwen en erotische scènes), veel impressionisten beïnvloed. Edmond de Goncourt noemde hem “de schilder van de groene huizen”!
Utagawa Toyokuni I (1769 – 1825)
Leerling van de ukiyo-e meester Utagawa Toyoharu en zoon van een poppensnijder voor het theater, dankt deze kunstenaar zijn faam aan de rijpheid van zijn “okubi-e” stijl gewijd aan Kabuki-acteurs.
🥢 De ukiyo en het japonisme
De invloed van de Japanse ukiyo-e werken ligt aan de basis van de westerse kunststroming genaamd Japonisme.
Van de Japanse prent heeft de stroming van de nabis (post-impressionistische kunstbeweging) de vereenvoudiging van vormen, de kronkelende lijn van silhouetten, de levendigheid van kleuren en de thema’s behouden. Zo werden momenten uit het dagelijks leven, portretten en vluchtige momenten uit het gewone leven onderwerpen voor doeken.
Vergelijking tussen een werk van Hokusai en een schilderij van Monet.
Het japonisme werd bevorderd door de opening van Japan naar het westen in 1868. Reizen en commerciële uitwisselingen maakten de ontdekking van de creaties van Japanse ambachtslieden mogelijk. De inspiratie was sterk, voordat deze werd afgeremd door de Eerste Wereldoorlog.
De ukiyo-e is definitief een Japanse culturele referentie die elke Japan-liefhebber bij zich thuis moet ophangen. Zijn werken symboliseren het land van de rijzende zon goed: zijn artistieke rijkdom, zijn spiritualiteit, zijn zeden, zijn natuurlijke schoonheid en zijn geschiedenis. Kies de uwe op onze site. Onze collectie Japanse prenten zal u niet onverschillig laten!
