Om de Japanse cultuur te begrijpen, moet u zich eerst verdiepen in de religies die het land domineren: shintoïsme en boeddhisme. Terwijl de eerste door de Chinezen en Koreanen werd geïntroduceerd, is de tweede inheems in de archipel.
Shintoïsme is een Japanse polytheïstische religie die voortkomt uit de animistische en sjamanistische overtuigingen van het oude Japan. Shinto betekent “de weg van de goden” en vereert de geesten van de natuur, oftewel kami.
Een focus op de oudste religie uit de Japanse geschiedenis.
🤓 Shintoïsme in Japan: religie of filosofie?
In tegenstelling tot de bekendere monotheïstische religies die door profeten werden ingesteld, kent het shintoïsme geen morele codes of heilige boeken. Het is een cultus die op natuurlijke wijze is ontwikkeld vanuit de tradities en overtuigingen van het Japanse volk. De rituelen en het diepe respect voor de kami zijn fundamentele elementen in deze religie die ieder op zijn eigen manier beoefent.
Bovendien zijn volgelingen niet gebonden aan slechts één geloof. Zo gaat het shintoïsme goed samen met andere religies zoals het boeddhisme, confucianisme, taoïsme of christendom. Het is in Japan heel gebruikelijk om meerdere religies tegelijk aan te hangen.
Het shintoïsme is niet gebaseerd op een specifiek dogma, maar we kunnen wel twee referentieteksten noemen: de Kojiki en de Nihon Shoki, die aan het begin van de Nara-periode verschenen. Dit zijn compilaties van mythen over de kosmogonie van Japan en de oorsprong van de shinto-godheden, waarin de goddelijke afkomst van de keizer wordt beschreven.
🧜♂️ De kami en de Japanse mythologie
Amaterasu komt uit de hemelse rotsgrot (Shunsai Toshimasa, 1887). Bron: wikipedia.
Het shintoïsme in Japan is gebaseerd op de verering van kami (de Japanse goden). Dit zijn de hogere entiteiten of natuurgeesten die over de wereld heersen en respect (of angst) inboezemen. Natuurelementen zoals bomen, rotsen en dieren zijn kami. Ook de geesten van voorouders, grote leiders of overleden keizers worden beschouwd als godheden binnen de shinto-cultus.
De shinto-godheden vormen het hart van de Japanse mythologie. Zoals we hebben gezien, zijn de Kojiki en de Nihon Shoki verzamelingen van mythen en legenden die de oorsprong van de kami beschrijven. In de eerste vinden we het scheppende paar Izanagi en Izanami, evenals de zonnegodin Amaterasu en andere belangrijke godheden. In de tweede wordt de geschiedenis van de eerste Japanse keizer (afstammeling van Amaterasu) en de keizerlijke lijn beschreven.
In Japan zijn kami ambivalente entiteiten. Men moet ze vereren en vooral niet beledigen, om geen ongeluk (tatari) over zich af te roepen.
⛩ De shinto-heiligdommen
ise-jingu. Bron: blog.gaijinpot.com
De shinto-cultus is zeer aanwezig in Japan en talloze heiligdommen bevolken de archipel. Elk gebouw is de verblijfplaats van een kami.
De Ise-jingu, Izumo-taisha en de Fushimi Inari zijn bijzonder bekend. Een kenmerkend element is de torii, de poort die de heilige wereld scheidt van de profane wereld. Daarna volgt een stenen trap genaamd ishidan.
Op het pad dat naar het hoofdgebouw leidt (sando), vindt u de chozuya, een waterbassin met grote pollepels die dienen om uzelf fysiek en spiritueel te zuiveren voordat u zich aan de kami presenteert. Dit is de plek waar gelovigen hun handen en mond wassen om zich van alle onzuiverheden te ontdoen. Vervolgens leidt het pad, omzoomd met traditionele lantaarns, naar de kagura-den (plaats voor heilige dansen).
Op het terrein van het heiligdom bevindt zich de shamusho. Hier worden ema (houten bordjes waarop men een wens schrijft) of omamori (een soort amuletten) verkocht. De emake is de structuur waar de ema aan worden opgehangen. De kami kan de gebeden dan lezen en verhoren.
De ingang van de haiden (gebedsruimte) wordt bewaakt door komainu (leeuwenbeelden). Een strooien touw genaamd shimenawa geeft het heilige karakter van het paviljoen aan. Tot slot is de honden het belangrijkste gebouw van het heiligdom. Dit is de heilige plek waar het relikwie van de kami zich bevindt en alleen shinto-priesters hebben hier toegang.
🤔 De invloed van het shintoïsme op het leven van de Japanners
Men kan zeggen dat het shintoïsme invloed heeft gehad op de denkwijze en de levensstijl van de Japanners. Het diepe respect voor de natuur, de voorouders en de verering van kami zijn verankerd in de Japanse cultuur. Japanners geloven dat in elk ding en elk individu een kami schuilt die geëerd moet worden.
Op een bepaalde manier verbindt de religie de beoefenaar met zijn universum, zijn land en zijn gemeenschap. Huwelijken en geboorten gaan gepaard met shinto-ceremonies en het jaar wordt gemarkeerd door vieringen met shinto-rituelen, zoals het poppenfeest, hanami (het kersenbloesemfeest) of Nieuwjaar.
Onder de shinto-praktijken vallen bezoeken aan heiligdommen en zuiveringsrituelen, zoals het wassen van de handen en mond om de heilige plek te betreden. Bepaalde hygiënische gewoonten, zoals douchen voordat men een onsen (warmwaterbron) betreedt, zijn eveneens aan de cultus verbonden.
De populairste shinto-manifestaties zijn de matsuri. Dit zijn Japanse festivals ter ere van de lokale kami.
📖 Korte geschiedenis van het Japanse shintoïsme
Zoals de meeste religies is het shintoïsme voortgekomen uit een natuurlijke en politieke context, om vervolgens door de eeuwen heen te evolueren.
🐣 Ontstaan van het shintoïsme in Japan
De wortels van de shinto-cultus gaan terug tot het Jomon-tijdperk, bijna twintigduizend jaar geleden. De religieuze overtuigingen dienden destijds om de vele natuurrampen te verklaren. De archipel, gelegen op het kruispunt van 4 tektonische platen, wordt van oudsher geteisterd door aardbevingen, vulkaanuitbarstingen, tsunami’s en tyfoons.
De eerste bewoners van Japan hadden animistische overtuigingen. Dat wil zeggen dat zij geloofden in het bestaan van geesten of zielen die de natuur en levende wezens bezielden. Door de eeuwen heen hebben de Japanners menselijke eigenschappen aan deze geesten toegeschreven. Zo zijn de kami ontstaan zoals we ze vandaag de dag kennen.
Toen het boeddhisme rond de 6e eeuw de archipel bereikte, wilde het Japanse keizerlijke hof de inheemse religie bevestigen en de keizerlijke macht versterken. Zo werden de shinto-overtuigingen in 712 vastgelegd in de Kojiki en in 720 in de Nihon Shoki. De etnische religie werd toen een symbool van nationalisme.
🔎 Het shinto-boeddhistisch syncretisme
Shinbutsu-Shugo: De vermenging van shintoïsme en boeddhisme in Japan. Bron: blog.japanwondertravel.com
Toen het boeddhisme zich aan het einde van de Asuka-periode in Japan verspreidde, moest het shintoïsme zich aanpassen en evolueren om de nieuwe overtuigingen in zijn spirituele conceptie te integreren. Evenzo werden shinto-godheden toegevoegd aan het boeddhistische pantheon.
Volgens Kukai, de stichter van de Shingon-school, zijn kami incarnaties van boeddha’s. In die tijd leefden religieuze overtuigingen naast elkaar en smolten ze samen, en sommigen zagen er slechts één en dezelfde waarheid in. Dit wordt het shinto-boeddhistisch syncretisme (shinbutsu shūgō) genoemd.
Tempels integreerden toen kleine shinto-heiligdommen en omgekeerd bevonden zich kleine tempels in de heiligdommen. In werkelijkheid waren de twee religies behoorlijk complementair en was het dus mogelijk om ze te verenigen.
🎎 Het shintoïsme als staatsreligie
Pas aan het einde van de Edo-periode kwam het shintoïsme weer sterk op onder impuls van bepaalde Japanse geleerden die pleitten voor puur shintoïsme (zonder buitenlandse invloeden). Later, in 1868, werd het shintoïsme onder het nieuwe regime van het Meiji-tijdperk uitgeroepen tot staatsreligie. Shinto-priesters stonden toen in dienst van de staat en de keizer.
Laten we niet vergeten dat de keizer de directe afstammeling van Amaterasu was! Hij werd tot het einde van de Tweede Wereldoorlog als een god vereerd. De nederlaag van Japan maakte een einde aan de staatsreligie en de keizer moest publiekelijk verklaren dat hij geen god was.
🎊 De shinto-religie vandaag de dag
Shinto-huwelijksceremonie. Bron: picture-worl.org/
Japanners leven met overtuigingen die zowel tot het shintoïsme als tot het boeddhisme behoren. Tegenwoordig beoefenen velen van hen beide religies, afhankelijk van de context.
Over het algemeen nemen shinto-rituelen en boeddhistische rituelen niet dezelfde ruimte in. De eerste zijn verbonden met het leven, de familie en de gemeenschap, terwijl de tweede gereserveerd is voor het hiernamaals. Zo gaat men naar shinto-heiligdommen om huwelijken te vieren, terwijl begrafenissen in boeddhistische tempels plaatsvinden.
Gedurende het hele jaar zetten de Japanners de shinto-rituelen voort, met name tijdens traditionele evenementen en matsuri.
Dus, wat denkt u: is het shintoïsme een religie of een filosofie?
